استرابیسم یا انحراف چشم یک اختلال بینایی است که در آن چشمها به طور هم زمان در یک جهت نگاه نمیکنند. در این وضعیت، یکی از چشمها ممکن است به سمت داخل، خارج، بالا یا پایین منحرف شود، در حالی که چشم دیگر در مسیر صحیح باقی میماند. این مشکل میتواند دائمی یا متناوب باشد و در صورت عدم درمان، ممکن است به تنبلی چشم (آمبلیوپی) و کاهش دید در چشم منحرف شده منجر شود. استرابیسم معمولا در کودکی ظاهر میشود، اما میتواند در هر سنی رخ دهد و بسته به علت آن، انواع مختلفی دارد.
استرابیسم یا انحراف چشم چیست؟
انحراف چشم وضعیتی است که در آن چشم ها در یک راستا قرار نمیگیرند. به بیان دیگر در این بیماری، یک چشم در جهت متفاوت با چشم دیگر میچرخد. در شرایط عادی، شش عضله که مسئولیت کنترل حرکت چشم را دارند با هم کار میکنند و هر دو چشم را در یک جهت نشان میدهند. بیمارانی که مبتلا به انحراف چشم هستند در کنترل حرکات چشم مشکل داشته و نمیتوانند تراز طبیعی چشم را حفظ کنند.
انحراف چشم چه علائمی دارد؟
همان طور که اشاره کردیم استرابیسم یا انحراف چشم، وضعیتی است که در آن چشمها به طور هم زمان به یک نقطه نگاه نمیکنند و هم راستایی ندارند. این اختلال میتواند در هر سنی رخ دهد و علائم متنوعی داشته باشد. یکی از اصلیترین نشانههای استرابیسم، ناهماهنگی حرکات چشمها است که ممکن است تنها در هنگام نگاه کردن به جهتهای خاصی قابل مشاهده باشد. همچنین، افراد مبتلا ممکن است دوبینی را تجربه کنند که در برخی موارد مشاهده میشود. کودکان مبتلا به استرابیسم ممکن است برای جبران ناهماهنگی، یک چشم خود را در نور آفتاب ببندند یا سر خود را کج کنند تا از هر دو چشم استفاده کنند. علائم دیگری که انحراف چشم دارد عبارت است از:
- مشکل در خواندن
- خستگی زیاد چشم ها
- سر درد هنگام فعالیت ها
انواع استرابیسم
انحراف چشم میتواند در هر سنی رخ دهد و به انواع مختلفی تقسیم میشود که بر اساس جهت انحراف، مدت زمان بروز و میزان هماهنگی حرکات چشمها طبقه بندی میشوند. در ادامه به بیان این دسته بندی ها میپردازیم:
بر اساس جهت انحراف
انحراف چشم میتواند در جهتهای مختلفی رخ دهد. این دسته بندی بر اساس مسیری است که یکی از چشمها از محور بینایی طبیعی منحرف میشود. چهار نوع اصلی در این دسته وجود دارد که شامل انحراف به داخل، خارج، بالا و پایین است.
- ایزوتروپیا (Esotropia) در این نوع، یک یا هر دو چشم به سمت داخل (نزدیک به بینی) منحرف میشوند. ایزوتروپیا شایع ترین نوع استرابیسم در شیرخواران است و کودکان خردسال مبتلا به ایزوتروپیا معمولا از هر دو چشم خود به طور هم زمان استفاده نمیکنند. در اکثر موارد، برای رفع ایزوتروپیا و تراز کردن چشمها، جراحی زودهنگام ضروری است.
- اگزوتروپیا (Exotropia): در این حالت، یک یا هر دو چشم به سمت خارج (دور از بینی) منحرف میشوند. اگزوتروپیا نوع شایع دیگری از استرابیسم است که بیشتر زمانی اتفاق میافتد که کودک روی جسمی در دوردست تمرکز میکند. این نوع انحراف اغلب متناوب بوده و به ویژه هنگام خستگی یا استرس کودک بروز میکند. در برخی موارد، برای اصلاح اگزوتروپیا، جراحی لازم است.
- هایپرتروپیا (Hypertropia): در این نوع، یک چشم بالاتر از خط دید قرار میگیرد (چرخش رو به بالا).
- هیپوتروپیا (Hypotropia): در این حالت، یک چشم پایینتر از خط دید قرار میگیرد (چرخش رو به پایین).
بر اساس مدت زمان بروز
استرابیسم میتواند به صورت مداوم یا متناوب ظاهر شود. این دستهبندی بر اساس میزان پایداری و زمان بروز انحراف چشم انجام میشود. برخی از بیماران همیشه دچار انحراف هستند، در حالی که در برخی دیگر، انحراف تنها در شرایط خاصی ظاهر میشود. انواع استرابیسم بر اساس مدت زمان بروز شامل موارد زیر است:
- استرابیسم مداوم: انحراف چشم به صورت دائمی وجود دارد.
- استرابیسم متناوب: انحراف چشم به صورت گاه به گاه بروز میکند.
بر اساس هماهنگی حرکت چشم ها
هماهنگی بین حرکات چشمها میتواند بر نوع استرابیسم تاثیر بگذارد. در برخی موارد، میزان انحراف در تمام جهات نگاه ثابت است، اما در برخی دیگر، تغییر جهت نگاه میتواند شدت انحراف را تغییر دهد. بر این اساس، استرابیسم به دو نوع هم گرا و ناهم گرا تقسیم میشود.
- استرابیسم هم گرا: میزان انحراف در تمام جهات نگاه ثابت است.
- استرابیسم ناهم گرا: میزان انحراف با تغییر جهت نگاه متفاوت است.
بروز انحراف چشم چه علتی دارد؟
ممکن است برایتان سوال پیش آمده باشد که دلیل انحراف چشم چیست؟ این اختلال میتواند به دلایل مختلفی بروز کند که در ادامه به مهمترین آنها اشاره میشود:
- عدم توازن عضلانی بین دو چشم: هر چشم توسط شش عضله کنترل میشود که حرکات آن را هماهنگ میکنند. عدم تعادل در قدرت یا عملکرد این عضلات میتواند منجر به انحراف چشم شود.
- عیوب انکساری: مشکلاتی مانند دوربینی شدید میتوانند باعث شوند که چشمها برای تمرکز بر روی اشیا تلاش بیشتری کنند، که ممکن است به انحراف چشم منجر شود.
- سابقه خانوادگی: افرادی که والدین یا خواهر و برادری دارند که به استرابیسم مبتلا هستند، بیشتر در معرض ابتلا به آن هستند.
- آسیبها و تروما: ضربههای مستقیم به سر یا چشم میتوانند به عضلات یا اعصاب کنترلکننده حرکات چشم آسیب رسانده و منجر به انحراف چشم شوند.
- بیماریهای سیستم عصبی: برخی از اختلالات عصبی میتوانند بر عملکرد اعصاب کنترلکننده عضلات چشم تاثیر گذاشته و باعث استرابیسم شوند.
زمان ایجاد انحراف چشم
در سن ۳ تا ۴ ماهگی، چشمان نوزاد باید بتوانند روی اشیای کوچک تمرکز کرده و به طور هم راستا قرار بگیرند. در ۶ ماهگی نیز، نوزاد باید بتواند روی اشیا نزدیک و دور تمرکز کند.
انحراف چشم معمولا در نوزادان و کودکان خردسال ظاهر میشود و اغلب تا سن ۳ سالگی نمایان میشود. بااینحال، استرابیسم میتواند در سنین بالاتر، حتی در بزرگسالی نیز رخ دهد. درصورتی که استرابیسم به طور ناگهانی ظاهر شود، مخصوصا همراه با دوبینی در کودکان بزرگ تر یا افراد بالغ، ممکن است نشانه ای از یک مشکل عصبی جدی باشد. در چنین شرایطی، مراجعه فوری به چشم پزشک ضروری است.
یکی از وضعیتهای مشابه انحراف چشم، شبه استرابیسم یا استرابیسم کاذب است که باعث میشود چشمهای نوزاد منحرف به نظر برسند، در حالی که در واقعیت هم راستا هستند. این پدیده معمولا به دلیل ویژگیهای ساختاری صورت نوزاد، مانند پوست اضافی در گوشههای داخلی چشم یا پل بینی صاف، ایجاد میشود. با رشد کودک و تغییر فرم صورت، این حالت به طور طبیعی اصلاح شده و ظاهر چشمها طبیعی به نظر خواهد رسید.
تشخیص استرابیسم چگونه است؟
تشخیص استرابیسم (انحراف چشم) فرآیندی است که توسط بهترین چشم پزشک در تهران انجام میشود و شامل مراحل مختلفی است. ابتدا، سابقه پزشکی بیمار، از جمله سابقه خانوادگی، مشکلات سلامتی و داروهای مصرفی بررسی میشود. سپس، میزان بینایی هر چشم به صورت جداگانه ارزیابی میشود. تستهای انکساری برای تعیین نیاز به عینک یا لنز تماسی انجام میشود. یکی از تستهای مهم، تست پوشش (Cover/Uncover Test) است که در آن یک چشم پوشانده میشود و حرکت چشم مقابل مشاهده میگردد تا وجود انحراف مشخص شود. همچنین، حرکات چشمی در جهات مختلف برای شناسایی هرگونه محدودیت یا ناهماهنگی بررسی میشود. در نهایت، معاینه ساختاری چشم، شامل بررسی مردمک و شبکیه، برای اطمینان از سلامت ساختارهای داخلی چشم صورت میگیرد. این مراحل به تشخیص دقیق نوع و شدت استرابیسم کمک کرده و به برنامه ریزی برای درمان مناسب کمک میکند.
انحراف چشم چگونه درمان میشود؟
انحراف چشم در هر سنی که ظاهر شود باید سریع درمان شود. روش های درمانی میتواند شامل درمان خانگی انحراف چشم باشد یا درمان هایی که از طریق عمل جراحی هستند. درمان خانگی به معنای این است که افراد با دریافت عینک یا تمرین در خانه میتوانند این مشکل را برطرف کنند و نیازی به انجام درمان های پیچیده نیست. گزینه های درمانی که برای انحراف چشم به کار میروند شامل موارد زیر است:
- برای بیماران با عیوب انکساری اصلاح نشده از عینک یا لنز تماسی استفاده میشود. با استفاده از لنز های اصلاحی، چشم ها به تمرکز کمتری نیاز دارند و ممکن است مستقیم بمانند.
- در برخی موارد استفاده از لنز های منشوری توصیه میشود. این لنز ها، لنزهای ویژه ای هستند که میتوانند نور وارد شده به چشم را خم کرده و میزان چرخش چشم را کاهش دهند. از این لنزها برای مشاهده اجسام استفاده میشود.
- استفاده از قطره آتروپین میتواند عضله چشم بیش فعال را تضعیف کند. (در موارد خاص و تحت نظر پزشک)
- یکی دیگر از روش های درمانی ارتوپتیک یا تمرینات چشمی است که احتمال دارد روی برخی از انواع انحراف چشم مخصوصا نارسایی همگرا تاثیر بگذارد.
- در صورتی که هیچ کدام از روش های ذکر شده موثر نباشند، چشم پزشک انجام جراحی را توصیه میکند. در طول جراحی پزشک طول یا موقعیت ماهیچه های چشم را به طوری که چشم ها به درستی تراز میشوند، تغییر میدهد. این عمل تحت بیهوشی عمومی و با بخیه های محلول انجام میشود.