آب مروارید یا کاتاراکت (Cataract) معمولاً بهعنوان بیماری دوران سالمندی شناخته میشود، اما در برخی نوزادان و کودکان نیز از بدو تولد یا در ماههای ابتدایی زندگی دیده میشود. این وضعیت که با عنوان آب مروارید مادرزادی شناخته میشود، یکی از مهمترین علل کاهش بینایی قابل درمان در کودکان است. اگر این بیماری بهموقع تشخیص داده نشود، میتواند روند طبیعی تکامل بینایی را مختل کرده و منجر به تنبلی چشم (آمبلیوپی) یا حتی کاهش دائمی بینایی شود.
خوشبختانه با پیشرفت روشهای تشخیصی و جراحی چشم، در بسیاری از موارد میتوان با درمان بهموقع، از بروز عوارض جدی جلوگیری کرد. در این مقاله با علائم، علل، روشهای تشخیص، درمان و مراقبتهای بعد از جراحی آب مروارید مادرزادی آشنا میشوید.
آب مروارید مادرزادی چیست؟
آب مروارید مادرزادی به کدر شدن عدسی چشم در دوران جنینی یا از بدو تولد گفته میشود. عدسی سالم باید کاملاً شفاف باشد تا نور را به شبکیه منتقل کند. وقتی این عدسی کدر شود، نور بهدرستی وارد چشم نمیشود و کیفیت بینایی کاهش پیدا میکند.
کدورت ممکن است:
- فقط یک بخش کوچک از عدسی را درگیر کند.
- کل عدسی را کدر کند.
- در یک چشم یا هر دو چشم ایجاد شود.
شدت بیماری در کودکان مختلف متفاوت است.
علائم آب مروارید مادرزادی
نشانههای این بیماری بسته به شدت کدورت عدسی متفاوت است، اما مهمترین علائم عبارتاند از:
سفید شدن مردمک چشم
یکی از مهمترین علائم، مشاهده لکه سفید یا خاکستری در مرکز مردمک است.
کاهش واکنش به نور
نوزاد ممکن است به نور یا اشیای اطراف واکنش طبیعی نشان ندهد.
حرکات غیرطبیعی چشم (نیستاگموس)
در موارد شدید، چشمها ممکن است حرکات لرزشی و غیرارادی داشته باشند.
انحراف چشم (استرابیسم)
گاهی اولین علامت بیماری، لوچی یا انحراف چشم است.
عدم دنبال کردن اشیا
کودک ممکن است نتواند چهره والدین یا اسباببازیها را دنبال کند.
کاهش بینایی
در کودکان بزرگتر ممکن است کاهش دید یا اختلال در یادگیری مشاهده شود.
علت آب مروارید مادرزادی چیست؟
علت این بیماری همیشه مشخص نیست، اما عوامل مختلفی میتوانند در ایجاد آن نقش داشته باشند.
عوامل ژنتیکی
بسیاری از موارد به علت جهشهای ژنتیکی یا سابقه خانوادگی ایجاد میشوند.
عفونتهای دوران بارداری
برخی عفونتها مانند:
- سرخجه
- توکسوپلاسموز
- سیتومگالوویروس (CMV)
- هرپس
میتوانند باعث ایجاد آب مروارید در جنین شوند.
بیماریهای متابولیک
برخی اختلالات مانند گالاکتوزمی با کاتاراکت مادرزادی ارتباط دارند.
سندرمهای ژنتیکی
برخی بیماریهای مادرزادی مانند:
- سندرم داون
- سندرم لو
- سندرم مارفان
ممکن است همراه با آب مروارید باشند.
ناشناخته بودن علت
در تعدادی از نوزادان، علت دقیق بیماری قابل شناسایی نیست.
آیا آب مروارید مادرزادی خطرناک است؟
بله.
اگر کدورت عدسی مانع رسیدن نور به شبکیه شود، مسیر تکامل طبیعی بینایی مختل میشود.
در این شرایط حتی اگر بعدها جراحی انجام شود، ممکن است کودک دچار تنبلی چشم دائمی شود.
به همین دلیل، تشخیص زودهنگام اهمیت بسیار زیادی دارد.
چگونه آب مروارید مادرزادی تشخیص داده میشود؟
معمولاً پزشک با معاینه کامل چشم میتواند بیماری را تشخیص دهد.
روشهای تشخیصی شامل:
معاینه با افتالموسکوپ
بررسی شفافیت عدسی و رفلکس قرمز چشم.
معاینه با اسلیتلمپ
در کودکان بزرگتر برای بررسی دقیقتر عدسی استفاده میشود.
سونوگرافی چشم
اگر کدورت شدید باشد و مشاهده شبکیه ممکن نباشد، سونوگرافی انجام میشود.
بررسی بیماریهای زمینهای
در برخی کودکان ممکن است آزمایش خون، بررسی ژنتیکی یا مشاوره با متخصص اطفال نیز انجام شود.
آیا آب مروارید مادرزادی همیشه نیاز به جراحی دارد؟
خیر.
اگر کدورت بسیار کوچک باشد و در مسیر بینایی قرار نگیرد، ممکن است فقط نیاز به پیگیری منظم وجود داشته باشد.
اما اگر عدسی بهگونهای کدر شده باشد که مانع دید کودک شود، معمولاً جراحی در اولین فرصت توصیه میشود.
بهترین زمان جراحی آب مروارید مادرزادی
زمان جراحی اهمیت بسیار زیادی دارد.
در موارد شدید:
- برای یک چشم معمولاً طی هفتههای اول زندگی
- برای هر دو چشم در چند هفته یا ماه اول
انجام جراحی میتواند احتمال رشد طبیعی بینایی را افزایش دهد.
زمان دقیق جراحی توسط فوق تخصص چشم کودکان تعیین میشود.
جراحی آب مروارید مادرزادی چگونه انجام میشود؟
در این جراحی:
- عدسی کدر خارج میشود.
- در برخی کودکان لنز داخل چشمی کاشته میشود.
- در برخی دیگر تا سن مناسب از عینک یا لنز تماسی استفاده خواهد شد.
انتخاب روش درمان به سن کودک، وضعیت چشم و نظر جراح بستگی دارد.
مراقبتهای بعد از جراحی
بعد از عمل رعایت توصیههای پزشک اهمیت زیادی دارد.
مهمترین مراقبتها عبارتاند از:
استفاده منظم از قطرههای چشمی
برای کاهش التهاب و جلوگیری از عفونت.
مراجعه منظم
معاینات دورهای برای بررسی روند بهبود ضروری است.
درمان تنبلی چشم
در بسیاری از کودکان، بستن چشم سالم (Patch Therapy) برای تقویت چشم عملشده لازم است.
استفاده از عینک
در صورت نیاز، کودک باید از عینک تجویز شده استفاده کند.
آیا بینایی کودک بعد از جراحی طبیعی میشود؟
نتیجه درمان به عوامل مختلفی بستگی دارد:
- زمان تشخیص بیماری
- شدت کدورت
- یکطرفه یا دوطرفه بودن بیماری
- انجام بهموقع جراحی
- همکاری خانواده در درمان تنبلی چشم
هرچه درمان زودتر آغاز شود، احتمال رسیدن به بینایی بهتر بیشتر خواهد بود.
آیا میتوان از آب مروارید مادرزادی پیشگیری کرد؟
همه موارد قابل پیشگیری نیستند، اما برخی اقدامات میتوانند خطر را کاهش دهند:
- واکسیناسیون علیه سرخجه قبل از بارداری
- مراقبتهای منظم دوران بارداری
- کنترل بیماریهای مادر
- مشاوره ژنتیک در خانوادههای دارای سابقه بیماری
- مراجعه سریع در صورت مشاهده سفید شدن مردمک چشم نوزاد
چه زمانی باید به چشمپزشک مراجعه کرد؟
در صورت مشاهده هر یک از موارد زیر باید کودک سریعاً توسط چشمپزشک معاینه شود:
- سفید شدن مردمک
- لوچی یا انحراف چشم
- عدم واکنش به نور
- دنبال نکردن اشیا
- سابقه خانوادگی آب مروارید مادرزادی
- حرکات غیرطبیعی چشم
جمعبندی
آب مروارید مادرزادی یکی از مهمترین بیماریهای چشمی دوران نوزادی است که در صورت تشخیص و درمان بهموقع، میتوان از بسیاری از عوارض آن پیشگیری کرد. معاینه دقیق نوزادان، تشخیص زودهنگام، جراحی در زمان مناسب و پیگیری منظم پس از درمان، نقش بسیار مهمی در حفظ بینایی کودک دارند. در صورت مشاهده هرگونه تغییر غیرطبیعی در چشم نوزاد، مراجعه سریع به چشمپزشک یا فوق تخصص چشم کودکان ضروری است.
سوالات متداول
1. آیا آب مروارید مادرزادی از بدو تولد وجود دارد؟
بله. این بیماری ممکن است هنگام تولد وجود داشته باشد یا در ماههای نخست زندگی ظاهر شود.
2. آیا همه کودکان مبتلا به آب مروارید نیاز به جراحی دارند؟
خیر. اگر کدورت کوچک باشد و مانع بینایی نشود، ممکن است فقط نیاز به پیگیری وجود داشته باشد.
3. بهترین زمان جراحی آب مروارید مادرزادی چه زمانی است؟
در مواردی که کدورت شدید است، هرچه جراحی زودتر انجام شود، احتمال رشد طبیعی بینایی بیشتر خواهد بود.
4. آیا بعد از عمل نیاز به عینک وجود دارد؟
در بسیاری از کودکان بله. بسته به شرایط چشم، ممکن است استفاده از عینک یا لنز تماسی ضروری باشد.
5. اگر آب مروارید مادرزادی درمان نشود چه اتفاقی میافتد؟
عدم درمان بهموقع میتواند باعث تنبلی چشم، کاهش دائمی بینایی و اختلال در تکامل سیستم بینایی کودک شود.