رنگ چشم یکی از بارزترین ویژگیهای چهره انسان است؛ ویژگیای که نهتنها بر جذابیت و ظاهر ما اثر میگذارد، بلکه همیشه برای مردم پرسشبرانگیز بوده است. چرا بعضی افراد چشمهای قهوهای یا مشکی دارند، بعضی دیگر آبی یا سبز، و چرا در موارد نادری چشمهایی به رنگ خاکستری یا کهربایی دیده میشود؟ پاسخ این پرسش، ترکیبی از زیباییشناسی، ژنتیک و علم پزشکی است.
رنگ چشم چگونه شکل میگیرد؟
رنگ چشم در واقع مربوط به عنبیه است؛ حلقه رنگی اطراف مردمک که وظیفه اصلیاش تنظیم میزان نور ورودی به چشم است. نوع رنگ عنبیه توسط مقدار و نحوه توزیع ملانین (رنگدانه اصلی بدن) تعیین میشود.
- وقتی ملانین زیاد باشد → چشمها تیرهتر (قهوهای یا مشکی).
- وقتی ملانین کمتر باشد → چشمها روشنتر (آبی، سبز یا خاکستری).
اما فقط میزان ملانین مهم نیست. نحوه پراکندگی نور در بافتهای ظریف عنبیه هم نقش بزرگی دارد. برای مثال، رنگ آبی چشمها در حقیقت وجود رنگدانه آبی نیست؛ بلکه نتیجه پدیدهای به نام پراکندگی نور ریلی است. به همین دلیل است که رنگ چشم در نورهای مختلف کمی متفاوت به نظر میرسد.
ژنتیک رنگ چشم؛ ساده یا پیچیده؟
بسیاری از ما در دوران مدرسه شنیدهایم که:
قهوهای «غالب» است، آبی «مغلوب» است و سبز جایی بین این دو قرار دارد.
این توضیح ساده بر اساس قوانین مندل برای آموزش ابتدایی مفید است. اما حقیقت کمی پیچیدهتر است.
ژنهای اصلی موثر در تعیین رنگ چشم
دانشمندان کشف کردهاند که رنگ چشم توسط چندین ژن کنترل میشود، نه فقط یک ژن. مهمترین آنها روی کروموزوم ۱۵ قرار دارند:
• OCA2: ژنی که تولید ملانین را کنترل میکند.
• HERC2: ژنی که فعالیت OCA2 را تنظیم میکند.
این دو ژن شبیه «کلید و چراغ» عمل میکنند: اگر HERC2 اجازه فعالیت بیشتری بدهد → ملانین بیشتر → چشم تیره. اگر فعالیت محدود شود → ملانین کمتر → چشم روشنتر.
به همین دلیل، پیشبینی رنگ چشم فرزند همیشه قطعی نیست.
• دو والد قهوهای چشم ممکن است فرزندی با چشم آبی داشته باشند.
• چشم سبز معمولا نتیجه مقدار متوسط ملانین است.
بنابراین رنگ چشم یک ویژگی چندژنی (Polygenic) است و این همان چیزی است که باعث تنوع گسترده رنگها در میان انسانها میشود.
طیف رنگ چشم در انسان
رنگ چشم طیف وسیعی را در بر میگیرد:
قهوهای
رایجترین رنگ چشم در دنیا (حدود ۷۰ تا ۸۰٪ مردم جهان). چشمهای قهوهای ملانین بیشتری دارند و در برابر نور خورشید مقاومتر هستند.
آبی
ناشی از ملانین بسیار کم در عنبیه. رنگ آبی در حقیقت وجود رنگدانه آبی نیست، بلکه به دلیل پراکندگی نور ایجاد میشود.
سبز
نسبتا کمیاب؛ نتیجه مقدار متوسط ملانین و پراکندگی خاص نور.
خاکستری
نادرترین رنگ چشم در جهان (کمتر از ۱٪ جمعیت). علت آن ترکیب بسیار خاصی از ساختار عنبیه و پراکندگی نور است.
عسلی
ترکیبی میان قهوهای و سبز. چشمهای عسلی اغلب در شرایط نوری مختلف کمی تغییر رنگ نشان میدهند.
کهربایی
رنگی زرد–طلایی یا مسی، ناشی از وجود رنگدانهای خاص به نام «لیپوکروم».عسلی
رنگ چشم در نوزادان
شاید توجه کرده باشید که بسیاری از نوزادان با چشمهای آبی یا خاکستری به دنیا میآیند. علت این است که در بدو تولد، میزان ملانین در عنبیه هنوز کامل نشده است. در ماههای اول، سلولهای تولیدکننده ملانین فعال میشوند و رنگ چشم کودک به تدریج تغییر میکند.
معمولا طی یک سال اول زندگی، رنگ چشم به سمت رنگ اصلی ژنتیکی خود میرود. به همین دلیل والدین نباید نگران تغییر رنگ چشم نوزاد در ماههای نخست باشند.
آیا رنگ چشم در بزرگسالی هم تغییر میکند؟
به طور طبیعی رنگ چشم در نوجوانی و بزرگسالی ثابت میماند. اما در برخی موارد تغییرات هورمونی، افزایش سن یا حتی برخی بیماریها میتوانند باعث تغییر رنگ چشم شوند.
- بعضی بیماریها مثل گلوکوم
- مصرف برخی داروها
- یا آسیبهای چشمی
میتوانند رنگ چشم را تغییر دهند. بنابراین اگر فردی در بزرگسالی متوجه تغییر محسوس رنگ چشم خود شد، حتما باید به چشمپزشک مراجعه کند.
جمعبندی
رنگ چشم پدیدهای است که از ترکیب ژنتیک، زیستشناسی و شرایط محیطی شکل میگیرد. از قهوهای تیره گرفته تا خاکستری نادر، هر رنگ چشم داستان خاص خود را دارد و بخشی از هویت منحصربهفرد ما محسوب میشود. در نهایت، چه چشمهایتان تیره باشد چه روشن، مهمترین نکته حفظ سلامت بینایی است. زیبایی چشمها فقط در رنگشان نیست، بلکه در توانایی آنها برای دیدن و ارتباط با دنیای اطراف ما نهفته است.