آیا بیماران باید از عوارض چشمی داروهای لاغری و دیابت بترسند؟

این خانواده عمدتاً شامل آگونیست‌های گیرنده GLP‑1 است. این داروها با افزایش ترشح وابسته به قند انسولین، کاهش گلوکاگون، کندکردن تخلیه معده و افزایش احساس سیری، به کنترل دیابت و کاهش وزن کمک می‌کنند.

مهم‌ترین داروهای این گروه عبارت‌اند از:

• سماگلوتاید (Semaglutide): با نام‌های تجاری Ozempic برای دیابت، Wegovy برای کنترل وزن و Rybelsus به‌صورت خوراکی.
• لیراگلوتاید (Liraglutide): با نام‌های Victoza برای دیابت و Saxenda برای چاقی.
• دولاگلوتاید (Dulaglutide): با نام Trulicity.
• اگزناتاید (Exenatide): با نام‌های Byetta و Bydureon.
• لیکسی‌سناتاید (Lixisenatide): با نام Lyxumia.
• تیرزپاتاید (Tirzepatide): با نام‌های Mounjaro و Zepbound.

تیرزپاتاید از نظر علمی یک آگونیست ساده GLP‑1 نیست، بلکه به‌طور هم‌زمان گیرنده‌های GIP و GLP‑1 را فعال می‌کند؛ به همین دلیل معمولاً در گروه گسترده‌تر «درمان‌های مبتنی بر GLP‑1» بررسی می‌شود.

در بازار دارویی ایران نیز نمونه‌هایی از این خانواده وجود دارند:

ملیتاید و ماسیزا هر دو حاوی لیراگلوتاید هستند، اما با اندیکاسیون و برنامه دوز متفاوت عرضه می‌شوند.

اسپارتینا و لانیسا حاوی تیرزپاتاید، یعنی آگونیست دوگانه GIP/GLP‑1 هستند.

درباره ولوریتا باید میان «عرضه در ایران» و «تولید کامل داخلی» تفاوت گذاشت. در اعلام اولیه شرکت، محصول عرضه‌شده ساخت کانادا معرفی شده و آغاز تولید تحت‌لیسانس آن در ایران نیز اعلام شده بود. بنابراین وضعیت تولید هر بسته باید از روی مشخصات بسته‌بندی و سامانه تی‌تک بررسی شود.

مشهورترین هشدار چشمی این خانواده پس از مطالعه SUSTAIN‑6 درباره سماگلوتاید مطرح شد. در این مطالعه، عوارض رتینوپاتی دیابتی در گروه سماگلوتاید بیشتر از گروه دارونما گزارش شد.

بررسی‌های بعدی نشان دادند که این افزایش خطر عمدتاً در بیمارانی دیده شده است که:

• از قبل رتینوپاتی دیابتی داشتند؛
• کنترل قند خون آن‌ها نامناسب بود؛
• انسولین مصرف می‌کردند؛
• پس از شروع درمان، HbA1c آن‌ها به‌سرعت و به مقدار زیادی کاهش یافت.

این الگو با پدیده شناخته‌شده تشدید زودرس رتینوپاتی دیابتی یا Early Worsening مطابقت دارد. این پدیده پیش‌تر پس از شروع درمان فشرده با انسولین نیز دیده شده بود.

بنابراین احتمال دارد مشکل اصلی، سمیت مستقیم دارو برای شبکیه نباشد؛ بلکه تغییر سریع وضعیت متابولیک در چشمی باشد که از قبل عروق آسیب‌پذیر دارد. در درازمدت، کنترل مناسب قند خون همچنان یکی از مهم‌ترین عوامل محافظت از شبکیه است.

درباره تیرزپاتاید، داده‌های علمی کاملاً هماهنگ نیستند.

در یک مطالعه واقعی منتشرشده در Diabetologia در سال ۲۰۲۵، حدود ۳۴۳۵ مصرف‌کننده تیرزپاتاید با گروه مشابهی از افراد غیرمصرف‌کننده مقایسه شدند. رتینوپاتی پرولیفراتیو جدید در ۱٫۱ درصد مصرف‌کنندگان تیرزپاتاید و ۰٫۵ درصد گروه مقایسه دیده شد. پس از تعدیل عوامل خطر، نسبت شانس برابر با ۲٫۱۵ بود.

این خطر بیشتر در بیمارانی مشاهده شد که در شروع درمان، رتینوپاتی غیرپرولیفراتیو متوسط تا شدید یا ماکولوپاتی داشتند. در مقابل، در بیمارانی که پیش از شروع دارو رتینوپاتی نداشتند، تیرزپاتاید با کاهش احتمال ایجاد رتینوپاتی جدید همراه بود.

در یک مطالعه بزرگ‌تر آمریکایی منتشرشده در سال ۲۰۲۶، تیرزپاتاید با کاهش بروز یا تشدید رتینوپاتی و کاهش نیاز به تزریق داخل چشمی یا لیزر همراه بود. بااین‌حال، هر دو مطالعه مشاهده‌ای هستند و نمی‌توانند به‌تنهایی رابطه علت‌ومعلولی را ثابت کنند.

پیام علمی فعلی این نیست که تیرزپاتاید الزاماً به شبکیه آسیب می‌زند؛ بلکه بیمار مبتلا به رتینوپاتی متوسط یا شدید، به‌ویژه هنگام کاهش سریع HbA1c، باید دقیق‌تر پایش شود.

پس از انتشار چند مطالعه مشاهده‌ای، کمیته ایمنی آژانس دارویی اروپا تمام شواهد کارآزمایی‌ها، مطالعات جمعیتی و گزارش‌های پس از ورود دارو به بازار را بررسی کرد.

در سال ۲۰۲۵، EMA نتیجه گرفت که NAION باید به‌عنوان یک عارضه بسیار نادر سماگلوتاید در اطلاعات دارویی Ozempic، Wegovy و Rybelsus درج شود.

بسیار نادر یعنی ممکن است حداکثر یک نفر از هر ۱۰ هزار مصرف‌کننده را درگیر کند. برآورد EMA نشان می‌دهد سماگلوتاید احتمالاً با حدود یک مورد اضافی NAION به ازای هر ۱۰ هزار نفر ـ سال درمان همراه است.

این خطر از نظر نسبی ممکن است تقریباً دو برابر شود، اما خطر مطلق همچنان بسیار پایین باقی می‌ماند. اگر NAION تأیید شود، EMA قطع سماگلوتاید را توصیه می‌کند.

خیر. در حال حاضر قوی‌ترین تصمیم نظارتی درباره NAION مشخصاً مربوط به سماگلوتاید است.

درباره تیرزپاتاید و سایر داروهای این خانواده، گزارش‌ها و سیگنال‌هایی منتشر شده‌اند، اما شواهد برای اثبات رابطه علت‌ومعلولی یا اعلام آن به‌عنوان عارضه قطعی کل خانواده کافی نیست.

همچنین گزارش یک عارضه در پایگاه‌های مراقبت دارویی به معنی اثبات این نیست که دارو علت آن بوده است. این گزارش‌ها برای ایجاد هشدار اولیه مفیدند، اما باید با مطالعات کنترل‌شده و جمعیتی تأیید شوند.

معاینه شبکیه پیش از شروع یا بلافاصله پس از شروع درمان برای این افراد اهمیت بیشتری دارد:

• بیماران مبتلا به دیابت نوع ۲ که طی یک سال گذشته معاینه شبکیه نداشته‌اند؛
• افراد دارای رتینوپاتی دیابتی شناخته‌شده؛
• بیماران مبتلا به رتینوپاتی غیرپرولیفراتیو متوسط یا شدید؛
• بیمارانی که سابقه ادم ماکولا، تزریق داخل چشمی یا لیزر شبکیه دارند؛
• افراد دارای HbA1c بسیار بالا که انتظار می‌رود قند آن‌ها سریع کاهش یابد؛
• بیمارانی که هم‌زمان انسولین مصرف می‌کنند؛
• افراد دارای سابقه NAION در یک چشم؛
• بیماران مبتلا به آپنه خواب کنترل‌نشده یا عوامل متعدد خطر عروقی.

در افراد دارای رتینوپاتی متوسط تا شدید، ممکن است معاینه مجدد طی سه تا شش ماه و ادامه پایش نزدیک‌تر در ۶ تا ۱۲ ماه نخست لازم باشد. فاصله دقیق معاینات باید براساس شدت رتینوپاتی تعیین شود.

بیمار نباید به‌دلیل ترس از عوارض چشمی، دارو را خودسرانه قطع کند. قطع ناگهانی ممکن است موجب افزایش مجدد قند خون، بازگشت اشتها و وزن یا ازدست‌رفتن فواید قلبی‌عروقی درمان شود.

تصمیم درباره ادامه، کاهش دوز یا قطع دارو باید با مشارکت پزشک درمان‌کننده و در صورت وجود بیماری چشمی، چشم‌پزشک گرفته شود.

در صورت تأیید NAION در مصرف‌کننده سماگلوتاید، توصیه EMA قطع دارو است. در رتینوپاتی دیابتی، معمولاً به‌جای قطع خودکار دارو، شدت بیماری، سرعت کاهش HbA1c و امکان درمان هم‌زمان شبکیه بررسی می‌شود.

داروهای GLP‑1 و تیرزپاتاید می‌توانند تخلیه معده را به تأخیر بیندازند. این موضوع در بیمارانی که قرار است با سدیشن عمیق یا بیهوشی عمومی جراحی شوند، ممکن است خطر باقی‌ماندن محتویات معده و آسپیراسیون را افزایش دهد.

این مسئله یک عارضه چشمی نیست، اما برای جراح چشم و متخصص بیهوشی مهم است. بیمار باید پیش از عمل، نام دارو، دوز، زمان آخرین تزریق، مرحله افزایش دوز و وجود علائم گوارشی را اعلام کند. تصمیم درباره ادامه یا قطع موقت دارو باید توسط تیم بیهوشی و براساس شرایط بیمار گرفته شود.

داروهای مبتنی بر GLP‑1 و تیرزپاتاید برای بسیاری از بیماران مبتلا به دیابت یا چاقی فواید مهم و گاه نجات‌بخش دارند. شواهد فعلی، ترس عمومی یا قطع خودسرانه این داروها را توجیه نمی‌کند.

سه پیام اصلی عبارت‌اند از:

• کاهش سریع قند خون می‌تواند در بیماران دارای رتینوپاتی قبلی، موجب تشدید موقت بیماری شود.
• NAION عارضه‌ای بسیار نادر اما شناخته‌شده برای سماگلوتاید است و کاهش ناگهانی دید باید فوراً بررسی شود.
• راه‌حل، محروم‌کردن بیماران از درمان مؤثر نیست؛ بلکه انتخاب درست بیمار، معاینه پایه و پایش متناسب با میزان خطر است.

بنابراین پاسخ به سؤال اصلی چنین است: بیماران نباید از این داروها بترسند؛ اما باید از علائم هشدار آگاه باشند و به‌ویژه در صورت ابتلا به دیابت یا بیماری قبلی شبکیه، تحت مراقبت منظم چشم‌پزشکی قرار گیرند.