همه چیز درباره فشار چشم

فشار چشم یکی از مهم‌ ترین فاکتورهای سلامت بینایی است که نقش اساسی در پیشگیری از گلوکوم (آب‌سیاه) ایفا می‌کند. فشار چشم یا فشار داخل چشمی (IOP)، به میزان فشاری گفته می‌شود که مایع درون چشم به دیواره‌ های داخلی آن وارد می‌کند. حفظ سطح طبیعی این فشار، برای عملکرد صحیح ساختارهای داخلی چشم و جلوگیری از آسیب به عصب بینایی ضروری است. در این مقاله، به بررسی علل، علائم، روش‌ های اندازه‌ گیری و درمان برای کنترل فشار چشم خواهیم پرداخت.

فشار چشم بالا چیست؟

افزایش فشار چشم زمانی رخ می‌دهد که فشار درون چشم (فشار داخل چشمی) بیشتر از حد طبیعی شود، در حالی که هیچ علامتی از آسیب به عصب اپتیک یا گلوکوم (آب سیاه) وجود ندارد. این وضعیت می‌تواند در یک یا هر دو چشم اتفاق بیفتد.

فشار طبیعی داخل چشم معمولا بین ۱۱ تا ۲۱ میلی‌متر جیوه (mmHg) است. زمانی که فشار داخل چشم دائما بالای ۲۱ mmHg باشد و هیچ علائم بالینی از آسیب به عصب اپتیک یا کاهش میدان بینایی وجود نداشته باشد، به آن افزایش فشار داخل چشمی می‌گویند.(ocular-Hypertension)

اگرچه افزایش فشار چشم می‌تواند خطر ابتلا به گلوکوم را افزایش دهد، اما همه افرادی که فشار چشمشان بالا رفته، لزوما به گلوکوم مبتلا نمی‌شوند. این شرایط نیاز به نظارت و درمان دقیق دارد، زیرا در صورت عدم کنترل، ممکن است به آسیب دائمی به عصب اپتیک منجر شود.

دلایل افزایش فشار چشم

افزایش فشار چشم می‌تواند به دلایل مختلفی رخ دهد. مثلا این وضعیت زمانی اتفاق می‌افتد که مایع داخل چشم (زلالیه) به درستی تخلیه نشود و منجر به افزایش فشار درون چشم گردد. در ادامه به برخی از مهم‌ ترین دلایل علمی افزایش فشار چشم اشاره می‌شود:

 مشکلات در تخلیه مایع زلالیه

زلالیه مایعی است که در چشم تولید شده و از طریق یک کانال تخلیه در چشم تخلیه می‌شود. اگر این مسیر تخلیه به هر دلیلی مسدود شود یا غیرقابل استفاده باشد، فشار چشم افزایش می‌یابد. این مسدودیت می‌تواند به دلیل آسیب‌های ساختاری در چشم، افزایش سن یا برخی بیماری‌ها مانند گلوکوم به وجود آید.

گلوکوم (آب سیاه)

یکی از شایع‌ ترین دلایل افزایش فشار چشم، ابتلا به گلوکوم است. گلوکوم بیماری است که در آن، فشار داخل چشم به تدریج افزایش می‌یابد و می‌تواند به آسیب عصب بینایی منجر شود. این وضعیت معمولا به دلیل انسداد یا آسیب به کانال‌های تخلیه زلالیه ایجاد می‌شود.

استفاده از داروها

بعضی داروها ممکن است باعث افزایش فشار چشم شوند. به عنوان مثال، داروهای کورتیکواستروئیدی (مانند پردنیزولون و داروهای مشابه) می‌توانند تولید زلالیه را افزایش دهند یا روند تخلیه آن را مختل کنند. این داروها ممکن است برای درمان شرایط مختلفی مانند التهاب‌ها، بیماری‌های خودایمنی و آلرژی‌ها استفاده شوند.

سابقه خانوادگی

اگر یکی از اعضای خانواده شما مبتلا به گلوکوم یا فشار چشم بالا باشد، شما نیز ممکن است به طور طبیعی در معرض خطر بیشتری برای افزایش فشار چشم قرار داشته باشید. ژنتیک نقش مهمی در ایجاد این وضعیت ایفا می‌کند.

سن

با افزایش سن، احتمال بروز مشکلات در تخلیه مایع زلالیه نیز بیشتر می‌شود. در افراد مسن، معمولا ساختارهای چشم دچار تغییرات می‌شوند که این تغییرات می‌تواند منجر به افزایش فشار چشم شود. از این رو، فشار چشم در افراد مسن بیشتر از سایر گروه‌ها است.

بیماری های زمینه ای

برخی از بیماری‌های زمینه ای می‌توانند به افزایش فشار چشم منجر شوند. به عنوان مثال، افراد مبتلا به دیابت، فشار خون بالا یا بیماری‌های قلبی عروقی ممکن است بیشتر در معرض خطر افزایش فشار چشم قرار گیرند. این بیماری‌ها می‌توانند تاثیرات منفی بر سلامت عروق و کانال‌های تخلیه زلالیه داشته باشند.

آسیب‌های چشم

آسیب‌های فیزیکی به چشم، مانند ضربه‌های مستقیم یا جراحی‌ های قبلی چشم، می‌توانند منجر به اختلال در تخلیه زلالیه شوند و در نتیجه فشار چشم افزایش یابد. همچنین، آسیب به عصب بینایی می‌تواند فرآیند تخلیه طبیعی مایعات را مختل کند.

سایر بیماری‌های چشمی 

بیماری‌هایی مانند التهاب چشم، بیماری‌ های شبکیه، یا جداشدگی شبکیه نیز می‌توانند بر فشار چشم تاثیر بگذارند. التهاب مزمن در چشم می‌تواند باعث اختلال در گردش مایع زلالیه شود و فشار داخل چشم را افزایش دهد.

افزایش فشار چشم چه علائمی دارد؟

فشار بالای چشم یا افزایش فشار داخل چشم معمولا هیچ‌گونه علائمی مانند درد یا قرمزی ایجاد نمی‌کند، به همین دلیل نمی‌توان به‌ راحتی از این وضعیت مطلع شد. بسیاری از افراد حتی زمانی که فشار چشم آن‌ها بالا است، هیچ‌ گونه احساس ناراحتی ندارند. برای تشخیص این وضعیت، لازم است که فشار چشم توسط بهترین چشم‌ پزشک در تهران اندازه‌ گیری شود. در طی معاینه چشم، پزشک فشار چشم شما را با مقادیر طبیعی مقایسه کرده و در صورت بالا بودن آن، این موضوع را شناسایی می‌کند. بنابراین، برای پیشگیری از مشکلات جدی مانند گلوکوم، توصیه می‌شود که به‌ طور منظم تحت معاینه چشم‌پزشکی قرار گیرید.

دامنه فشار چشم

دانستن فشار چشم شما می‌تواند به پزشکان کمک کند تا مشکلات چشمی را شناسایی و درمان کنند. فشار داخل چشم (IOP) معیاری است که نشان می‌دهد وضعیت سلامت چشم شما چگونه است و ممکن است اقدامات درمانی خاصی را نیاز داشته باشد. دامنه فشار چشم شامل مواردی است که در ادامه به آن ها اشاره می‌کنیم:

فشار چشم پایین

اگر فشار چشم کمتر از ۵ میلی‌متر جیوه باشد، به آن هیپوتونی یا فشار چشم پایین گفته می‌شود. هرچند که این وضعیت کمتر مورد بحث قرار می‌گیرد، اما می‌تواند مشکلاتی ایجاد کند. هیپوتونی ممکن است پس از جراحی چشم یا به دلیل التهاب مزمن یا جدا شدن شبکیه رخ دهد. این وضعیت نشان‌ دهنده تولید ناکافی زلالیه (مایع داخل چشم) یا تخلیه بیش از حد مایعات است. نبود فشار کافی می‌تواند باعث تغییرات ساختاری در چشم مانند چین و چروک شبکیه یا تورم عصب بینایی شود که در نهایت ممکن است به از دست دادن بینایی منجر گردد.

فشار چشم نرمال

چشمان ما از مایع زلالیه پر شده‌اند که در جلوی چشم و پشت قرنیه قرار دارد. در یک چشم سالم، مقدار زلالیه تولید شده و دفع شده به طور ثابت و مساوی است. فشار داخل چشم طبیعی معمولا بین ۱۲ تا ۲۱ میلی‌ متر جیوه است، اگرچه این مقدار برای هر فرد ممکن است متفاوت باشد. همچنین، فشار چشم با افزایش سن افزایش می‌یابد و در طول روز نیز ممکن است تغییر کند (معمولا در صبح پایین‌ تر و در عصر بالاتر است). به این نکته توجه داشته باشید که برخی افراد ممکن است فشار داخل چشمی طبیعی داشته باشند اما همچنان مبتلا به گلوکوم باشند. این وضعیت می‌تواند باعث تغییرات گلوکوماتوز در عصب بینایی شود، حتی اگر فشار چشم در محدوده طبیعی قرار داشته باشد.(Normal tension glaucoma)

فشار چشم بالا

فشاری بالای ۲۱ میلی‌متر جیوه بدون علائم گلوکوم به عنوان فشار خون چشمی شناخته می‌شود. این وضعیت ممکن است نیاز به درمان داشته باشد یا نه، اما افرادی که فشار چشم بالایی دارند باید به طور منظم تحت بررسی برای گلوکوم قرار گیرند. عدم درمان گلوکوم می‌تواند منجر به از دست دادن بینایی شود.

فشار چشم بسیار بالا

فشار چشم بالای ۳۰ میلی‌متر جیوه معمولا مرتبط با گلوکوم است و می‌تواند در طول چند سال آسیب‌هایی به چشم وارد کند. در صورتی که فشار داخل چشم به ۴۰ تا ۵۰ میلی‌متر جیوه برسد، ممکن است انسداد عروق شبکیه رخ دهد، که یک وضعیت جدی است و می‌تواند به از دست دادن سریع بینایی منجر شود. اگر این وضعیت در عرض ۲۴ ساعت درمان نشود، ممکن است به طور دائمی به بینایی آسیب وارد کند. برای کاهش فشار در چنین مواردی، نیاز به درمان فوری است.

اندازه گیری فشار چشم چگونه است؟

برای اندازه‌ گیری فشار چشم، پزشک از سه روش متداول استفاده می‌کند که هرکدام ویژگی‌های خاص خود را دارند. یکی از رایج‌ترین روش‌ها، تونومتری غیر تماسی یا تست Air Puff است. در این روش، یک دستگاه هوای فشرده به سمت چشم شما هدایت می‌شود بدون اینکه به آن تماس مستقیم داشته باشد. فشار وارد شده به قرنیه چشم اندازه‌ گیری می‌شود تا فشار داخل چشم تعیین گردد. این روش غیرتهاجمی است، اما ممکن است دقت کمتری داشته باشد.

روش دیگر، تونومتری تماس مستقیم است که نتایج دقیق‌ تری را ارائه می‌دهد. در این روش، از یک دستگاه به نام تونومتر الکترونیکی استفاده می‌شود. در این آزمایش، چشم شما با قطره‌ های بی‌ حسی بی‌ حس می‌شود و دستگاه به آرامی چندین بار بر روی چشم شما قرار می‌گیرد تا داده‌ ها به صورت الکترونیکی جمع‌ آوری شود. این روش برای اندازه‌ گیری سریع فشار چشم مفید است.

استاندارد طلایی برای اندازه‌گیری فشار چشم، روش تونومتری گلدمن اپلناسیون (GAT) است. این روش دقیق‌ ترین اندازه‌ گیری فشار داخل چشم را فراهم می‌کند. در این آزمایش، ابتدا قطره‌ های بی‌ حس‌ کننده و رنگ فلورسین به چشم شما تماس داده می‌شود. سپس پروب کوچکی به نام GAT بر روی قرنیه قرار می‌گیرد و بخشی از آن را صاف می‌کند. میزان فشاری که قرنیه به دستگاه وارد می‌کند، به عنوان فشار داخل چشم اندازه‌ گیری می‌شود.

آیا استرس بر فشار چشم اثر می گذارد؟

در پاسخ به این سوال باید بگوییم بله استرس می‌تواند به‌ طور غیرمستقیم بر فشار چشم تاثیر بگذارد. در زمان استرس، سیستم عصبی خود فعال می‌شود که ممکن است باعث افزایش ترشح مایع زلالیه و در نتیجه افزایش فشار داخل چشم شود. این موضوع به‌ ویژه در افرادی که به گلوکوم مبتلا هستند، می‌تواند وضعیت را بدتر کند. علاوه بر این، استرس می‌تواند منجر به رفتارهای ناخودآگاهی مانند مالیدن چشم‌ها شود که خود فشار چشم را افزایش می‌دهد. برخی مطالعات نشان می‌دهند که استرس به‌طور موقت می‌تواند فشار چشم را بالا ببرد، اما تاثیرات بلندمدت آن هنوز به‌ طور قطعی مشخص نیست.

روش های درمان فشار چشم کدامند؟

درمان و کاهش فشار چشم، به‌ ویژه در شرایطی که خطر ابتلا به گلوکوم (آب‌ سیاه) وجود دارد، یکی از اولویت‌های مهم در چشم‌ پزشکی است. روش‌های مختلفی برای کنترل فشار داخل چشمی (IOP) وجود دارد که در ادامه به مهم‌ ترین آن‌ها اشاره می کنیم:

داروهای چشمی (قطره‌ های کاهش‌ دهنده فشار)

اولین خط درمان برای کاهش فشار چشم معمولا استفاده از قطره‌ های دارویی است. این داروها به دسته‌های مختلفی تقسیم می‌شوند: پروستاگلاندین‌ها (مانند لاتانوپروست) با افزایش خروج مایع زلالیه از چشم باعث کاهش فشار می‌شوند. بتابلاکرها (مانند تیمولول) تولید زلالیه را کاهش می‌دهند. مهارکننده‌های کربنیک آنهیدراز (مانند دورزولامید) نیز باعث کاهش تولید زلالیه می‌شوند. همچنین آلفا آگونیست‌ها هم تولید زلالیه را کاهش داده و هم خروج آن را افزایش می‌دهند.

درمان‌های لیزری

درمان های لیزری (SLT یا ALT) یکی از روش‌ های رایج برای درمان گلوکوم زاویه باز است. لیزر با تحریک کانال‌ های خروج زلالیه باعث بهبود تخلیه و کاهش فشار می‌شود. همچنین ایریدوتومی لیزری(P.I) در گلوکوم زاویه بسته برای باز کردن مسیر جریان زلالیه استفاده می‌شود.

جراحی

در مواردی که دارو و لیزر پاسخگو نیستند، جراحی توصیه می‌شود. جراحی شامل ایجاد یک خروجی جدید برای مایع زلالیه به خارج از چشم است. ایمپلنت‌های درناژ وسیله‌ ای هستند که کاشته می‌شوند تا به خروج زلالیه کمک کنند. همچنین میکروجراحی‌های نوین، روش‌ های کم‌ تهاجمی‌ تری هستند که با دوره نقاهت کوتاه‌ تر برای گلوکوم خفیف تا متوسط به کار می‌روند.

تغییر سبک زندگی 

مدیریت استرس یکی از موارد مهم است، چرا که استرس مزمن ممکن است فشار چشم را افزایش دهد. همچنین ورزش منظم ملایم مانند پیاده‌ روی می‌تواند به کاهش فشار کمک کند. پرهیز از مصرف بیش از حد کافئین و انجام چکاپ منظم چشم برای تشخیص زودهنگام نیز توصیه می‌شود.